maandag 8 april 2013

Sharing-A-History I

Zoals ik mijn vorige bijdrage al schreef betekent onderweg zijn voor mij niet altijd fysiek onderweg zijn. Meestal is onderweg zijn meer een reis naar binnen en daarnaast, vooral door mijn werk, is het vaak een reis naar het verleden. Al vanaf het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw - wat klinkt dat heerlijk ver weg - maakten Theo en ik voor onze radiodocumentaires en artikelen veel reizen naar het verleden. Maar hoe ver ook terug in de tijd wij reisden en waar de reis ons ook naar toe bracht, altijd vertrokken wij in het heden. Zo reisden Theo en ik in de voetsporen van Multatuli en Louis Couperus door het moderne Indonesie voor reportages over hun leven en werk. En zagen we in het heden de voetsporen die zij achterlieten. Zo reisden we terug naar de tijd van de Japanse bezetting van Nederlands Indie tussen 1942 en 1945 voor onze documentaire 'Mammie, ik ga dood' en ons boek 'Een draad van Angst' en hoorden we de verhalen over de sporen die die ervaringen bij mensen had achtergelaten die het hadden meegemaakt. We reisden terug in de tijd naar 1920, naar het ontstaan van het Indonesisch nationalisme en de koloniale tijd in Indonesie voor onze documentaire 'De ontsporing van een revolutie'. Vijf en zestig jaar moderne Indonesische geschiedenis tussen 1920 en 1985 in een vier uur durende radio documentaire.

Hotel Majapahit, het voormalige Oranje Hotel in Surabaya, Oost Java, waar kort na het uitroepen van de onafhankelijkheid het beroemde vlagincident plaats vond en pemuda's de blauwe baan van de Nederlandse vlag verwijderden, zodat het de rood, witte Indonesische vlag werd.

Al in 1982 maakten we een reis op zoek naar de overblijfselen van de Nederlandse taal in het toenmalige Indonesie. Het resultaat was een radio documentaire met als titel:
 'Marilah berbahasa Belanda, Laten we Nederlands spreken'. De titel was afkomstig van een oud, verfomfaaid lesboekje Nederlands dat we aantroffen bij een nicht van Theo in Semarang, die het zelf absoluut niet nodig had, want ze spreekt nog steeds keurig archaisch Nederlands. Maar ze gebruikte het om haar kinderen, nichtjes en neefjes wat van de Nederlandse taal bij te brengen. Die documentaire bracht ons ook voor het eerst naar Depok. Depok lama om precies te zijn. Het oudste deel van Depok, waar de Belanda Depok wonen (de Nederlandse Depokkers). De afstammelingen van de slaven aan wie Cornelis Chastelein in de 18e eeuw, bij overlijden zijn grond vermaakte en aan wie hij de vrijheid schonk op voorwaarde dat ze christen zouden worden. De slaven werden christen (de oudste theologische opleiding van Indonesie bevindt zich daar) en zij werden preman (van NL vrij man). In 1982 werd er  nog steeds goed Nederlands gesproken door de ouderen, maar de meesten daarvan zijn inmiddels overleden. En nu heb ik mijn woonplaats hier in Depok, maar dan in Depok Baru (nieuw Depok). Nederlands hoor je hier nog nauwelijks. Alhoewel, de Universiteit van Indonesie die zich ook in Depok bevindt, heeft een Nederlandse Taalgroep en is de enige plaats waar je op academische niveau Nederlands kunt studeren in Indonesie. Wel krijg ik altijd te horen dat ik Londo (Javaans voor Nederlander) Depok ben als ik vertel dat ik in Depok woon.

De oude gouverneurswoning op Banda Neira, Molukken.

In 1995 reisden Theo en ik door grote delen van Indonesie op zoek naar sporen van Nederlandse invloed. Niet alleen zichtbare erfenis, zoals oude koloniale gebouwen, die de tand des tijds hadden overleefd, maar meer naar levend erfgoed. Nederlandse invloed die de Indonesier heeft opgenomen in zijn cultuur en die deel uit maakt van het dagelijks leven.
Zaken waarvan de Indonesier zich meestal niet bewust is dat het niet 'eigen' is, maar afkomstig is uit de Nederlandse cultuur. Wij vonden ontelbare bewijzen dat Hella Haasse's opinie dat de 350 jaar Nederlandse invloed in Indonesie niet meer was geweest dan ' Krassen op een rots',  niet correct was.

Bloemenmarkt Bandungan, Midden Java.
Chrysanten  (krisan) en Gladiolen (gladiol).

Hollands soeppakket: wortel, kool (kol), bloemkool (blumkol), prei,
tomaat (tomat). Cikole, West Java.


Poffertjes (pofercis) bakken voor een bruiloft. Lombok, Nusatenggara.

Musik Orkes Bambu Seng (Bamboe zink muziekorkest) Berlian, Kakaskasen II,
Menado, Noord Sulawesi.

Latex (lateks) tapper, Noord Sumatra.

Bikkelen (bekel), Saparua, Molukken.

Het boek dat we gingen maken onder de werktitel Hollands Indonesie is helaas nooit verschenen. Theo werd eind 1997 ziek en in hetzelfde jaar werd Indonesie getroffen door een monetaire crisis, die uitliep op een totale crisis. Met als gevolg het afzetten van de toenmalige president en dictator Suharto in 1998 en de Reformasi die daarop volgde. Er ging geen toerist meer naar Indonesie en niemand zat op een dergelijk coffeetableboek te wachten. De uitgeverijen in Nederland, Singapore en Indonesie zagen hun markt ingestort en geen van hen wilde zijn vingers branden aan een onverkoopbaar boek.

De oer Hollandse boerenzakdoek is terug te vinden in de kleding
van deze jonge dansgroep op de Molukken
en maakt ook nog steeds onderdeel uit van de officiele kleding
van de paleiswachten van de Kraton in Yogyakarta, Midden Java.


Spoorwegen en -bruggen (sepur) zoals dit knap staaltje ingenieurskunst,
Padangpanjang,West Sumatra.

Kruis in 'the middle of nowhere' (kristen, katolik), TanaToraja, Zuid Sulawesi.

Het onderwijssysteem (les, kelas).
Lagere school, Ambon, Molukken.

Taal: Banda Aceh, Noord Sumatra.
(Area, parkeren, consument)

Omnipotent is de invloed van Nederland terug te horen en te lezen in de taal om je heen.
Het moderne Bahasa Indonesia heeft 8212 van oorsprong Nederlandse woorden opgenomen in haar taalschat. In ieder gesprek tussen Indonesiers hoor je wel van oorsprong Nederlandse woorden terug. Bijna altijd herkenbaar, soms volkomen verbasterd en onherkenbaar geworden, zoals arloji van het Nederlandse (eigenlijk Franse) horloge.

Yogyakarta, Midden Java.

Wonogiri, Midden Java (locatie, nummer, consultant).

In ons samengestelde gezinnetje: Theo, Nederlands Indische achtergrond, Youssef, Berber Marokkaanse achtergrond en ik met mijn Nederlandse achtergrond als minderheid in mijn  eigen cultuurgebied, heeft taal altijd een grote rol gespeeld. Wat bedoelt iemand eigenlijk te zeggen. Goede communicatie was een noodzaak om elkaar te begrijpen of op zijn minst om elkaar niet mis te verstaan. Urenlang werd er gepraat en gediscusieerd over taal en daardoor over cultuur. Want waarom zegt iemand met die culturele achtergrond dat zo en begrijpen we eigenlijk wel wat hij of zij werkelijk wil zeggen. Taal is niet alleen taal zoals wij die horen en verstaan. Er is vaak een onderlaag in taal die door cultuur wordt bepaald. Youssef is Arabisch gaan studeren en is uiteindelijk specialist geworden in cultuur bepaalde communicatie. Hij doceert aan de Avans Hogeschool en heeft er een aantal boeken over geschreven en is een gewild spreker geworden(onderwijsmethode: cultuur bepaalde communicatie, zie: www.youssefazghari.com).
Theo was gek op taal, taalspelletjes en analyse van taal. Analytische taalfilosofie was zijn lievelingsvak op de universiteit. Door hem is mijn liefde voor taal en literatuur ontstaan. Zijn enthousiasme kende geen grenzen. Waar ik, voor ik hem leerde kennen, nauwelijks kon spellen :-) heb ik me, na ruim dertig jaar samen met hem te zijn geweest, de taal redelijk eigen gemaakt en ben ik in staat een gedegen verhaal te vertellen of te schrijven.
Vaak mis ik hem als ik weer eens op zoek ben naar een bepaald gezegde of als ik niet weet hoe ik een woord moet spellen. Ook ben ik hem kwijtgeraakt als redacteur, corrector en eerste lezer van mijn schrijfsels (sorry voor mijn fouten in spelling of grammatica).
Theo had die liefde voor taal van zijn Indische moeder. Foutloos Nederlands werd er, net als bij vele andere Indische families, letterlijk in geslagen, met een lineaal. Zij had een gedegen opleiding tot onderwijzeres gehad in koloniaal Nederlands Indie. En daar en later na aankomst in Nederland moest je als dubbelbloed wel beter zijn dan de Nederlanders om echt mee te tellen. Zij was jarenlang Theo's corrector.
Wordt vervolgd.